Toespraak herdenking oorlogsslachtoffers van burgemeester Jan de Boer

Dit citaat komt uit een boek dat ik in maart mocht ontvangen. Het boek – getiteld ‘In angst en ballingschap’ – gaat over de vele mensen die uit Den Helder moesten vluchten en vertelt hun verhalen. Het schijnt dat het oorlog is…

Wat mij raakte, was hoe plotseling het onheil voor sommigen kwam. Tegenwoordig is dat moeilijk voor te stellen, want we weten nu dat mei 1940 een lange aanloop had en dat er vele signalen waren. De tijd die volgde, veranderde onze stad en ons land voorgoed. Vandaag, 4 mei 2026, herdenken wij allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of elders zijn omgekomen of vermoord; gedurende de Tweede Wereldoorlog, de koloniale oorlog in Indonesië of in oorlogssituaties en bij vredesoperaties daarna. Er zijn zware offers gebracht.

Toch raakte het leed niet alleen hen die het leven lieten. Duizenden inwoners leefden in angst en ballingschap. Zij vreesden de bommen die uit de lucht vielen. Veel stadsgenoten kozen vroeg of laat voor een veilige plek elders. Anderen bleven totdat zij werden gedwongen om te vertrekken. Het inwonersaantal daalde ongekend hard: van 37.000 naar 7.000. Den Helder werd een spookstad. Waar moet je naartoe als je eerst alleen weet waar je niet kunt zijn? Sommigen konden terecht bij familie of vrienden, maar niet iedereen. Er kwam een speciale Commissie voor de Helderse vluchtelingen, met als belangrijkste taak: voorzien in woningen. Of, woningen…, aanvankelijk waren het vaak veredelde kippenhokken, zo stond in een artikel van het Noordhollands Dagblad te lezen.

Maar op den duur ontstonden er ook serieuze plannen. Zo kwam er een ‘Heldersche wijk’ in Egmond Binnen. Na tachtig jaar staan de woningen er nog steeds. Al is onduidelijk of er ooit mensen uit Den Helder hebben gewoond. De kastanjeboompjes van toen kregen diepe wortels en groeiden groot. Toch is de wereld van nu niet te vergelijken met de wereld van toen. Of wel? In wat voor wereld leven we nu? Zijn wij ons daar voldoende van bewust of bekijken we de wereld waarin wij nu leven over tachtig jaar ook in een heel ander perspectief? Reageren we nu daadkrachtig op de signalen die er zijn?

Als burgemeester van deze gemeente is mijn antwoord daarop: ja. Voor en achter de schermen wordt hard gewerkt om onszelf voor te bereiden op noodsituaties die zolang zo ver weg hebben geleken. Naast de huidige internationale spanningen zijn er meer risico’s, zoals droogte, wateroverlast, cybercriminaliteit of dreigende brandstoftekorten. Wat te doen als er geen water uit de kraan komt, de stroom uitvalt of het internet niet meer beschikbaar is? In Nederland is het doel dat mensen zichzelf 72 uur lang kunnen redden. Dat betekent eten en drinken in huis dat lang te bewaren is, een noodradio, eventueel medicijnen en alles wat u nog meer nodig heeft.

Als het verleden ons iets heeft geleerd, dan is het dat onheil de mens soms overkomt en overvalt, zelfs als de dreiging er al een tijd was. 85 jaar geleden ervaarde de familie Dunselman dat er eind mei, begin juni – zo’n maand na het begin van de oorlog – ineens paniek uitbrak. Moeder stopte de kinderwagen vol met kleren en nam de kinderen mee. Toen het gevaar geweken was, kwam vader hen met de auto ophalen. Eind juni vluchtte het gezin alsnog en kwam terecht in ’t Zand. Op de zolder van een boerderij sliepen ze met negentien mensen. Het gezin keerde uiteindelijk toch terug naar Den Helder. De bommen bleven angstig, maar er trad ook gewenning op. Maar zo’n situatie zou voor niemand gewenning mogen worden.

Daarom herdenken wij vanavond. Om ons te realiseren wat op het spel staat. Om terug te kijken, maar ook om vooruit te zien. Wij kunnen de toekomst niet voorspellen, onszelf voorbereiden kan wel. Laten wij alert zijn op wat er in de wereld, maar ook dichtbij huis gebeurt. En laten wij, ieder op onze eigen manier, bijdragen aan een samenleving waarin vrijheid en veiligheid geen uitzondering zijn, maar de norm.

Opdat wij niet vergeten.