De rechtspraak van de toekomst: van toga naar touchscreen

Sciencefiction? Het komt allemaal sneller dichterbij dan men lief is: de dag dat de robot de hamer van de rechter overneemt.

Neem de ondernemer in een aandeelhoudersgeschil. Waar nu maandenlang dikke dossiers circuleren, kan AI straks in één middag alle e-mails en notulen doorspitten en een kansberekening geven: 74% kans dat aandeelhouder A wint. Wil aandeelhouder B toch doorprocederen? Het algoritme kent al zijn zwakke plekken.

Of denk aan incasso’s. Vandaag traag en kostbaar; morgen uploadt de ondernemer een factuur, waarna het systeem automatisch beslag legt. Geen deurwaarder meer, maar een pushbericht: “Uw rekening is bevroren. Klik hier om via iDeal te voldoen”. Efficiënt, maar tevens ongenadig hard.

Ook particulieren krijgen ermee te maken. De scheiding die vroeger maanden duurde, wordt straks gereduceerd tot een rekensom. Alimentatie en omgangsregelingen: berekend door een robot die tienduizenden uitspraken verwerkte. De emoties mag u zelf verwerken.

Deze toekomstbelofte is verleidelijk: sneller, goedkoper en voorspelbaarder recht. Een zegen? Misschien. Maar tegelijk dreigt rechtspraak op deze wijze te verschralen tot een verkapte vorm boekhouden. En wie beheerst dan het recht? De wetgever, de rechter, of toch de Techbedrijven die de algoritmes schrijven? Want wie de code schrijft, die schrijft ook het recht.

De rechter verandert mee: van arbiter tot moderator. De advocaat evenzeer: minder gladiator, meer gids. Want procederen tegen een machine is zinloos; de advocaat van de toekomst legt uit hoe het algoritme waarschijnlijk zal oordelen. Maar dat maakt hem niet overbodig, integendeel. Juist in een digitale rechtsorde waarin cliënten verdwalen in data en kansenpercentages, heeft men meer dan ooit een mens nodig die nuance aanbrengt, strategie uitstippelt en belangen verdedigt.

Want een algoritme kan berekenen dat de kans op verlies 82% is, maar alleen een advocaat kan zeggen: “probeer het tóch”. Omdat recht meer is dan statistiek. De advocaat blijft de vertaler van de menselijke maat, de waker over fair play, degene die in een kil systeem context en compassie terugbrengt.

Ook rechters blijven nodig. Zij zullen leunen op analyses van machines, maar zijn tegelijk hoeders van menselijkheid. Want recht is natuurlijk veel meer dan logica; het is ook billijkheid, redelijkheid, uitzonderingen durven maken. Precies dáár ligt de grens waar machines stranden.

En hoe neutraal is die machine eigenlijk? Algoritmes leren immers van data en data dragen onze blinde vlekken en ongelijkheden met zich mee. Een AI zonder emoties kan tóch bevooroordeeld zijn, omdat wij dat nu eenmaal zelf óók zijn. Wie rechtspraak volledig aan de robot uitbesteedt, riskeert dat we fouten van het verleden eindeloos blijven herhalen.

Daarom is de kernvraag: laten we rechtspraak verworden tot een zwarte doos in Silicon Valley, of houden we vast aan de menselijke maat? Accepteren we dat een digitale rekensom ons lot bepaalt of kiezen we voor een rechtsgang waarin empathie, context en rechtvaardigheid blijven tellen? Willen we dat geschillen worden beslecht door een algoritme waarvan niemand de logica begrijpt of blijven we vertrouwen op rechters die verantwoording afleggen in het openbaar? 

Ik kies voor de menselijke maat: robots mogen rekenen, zoeken en ordenen tot ze ‘een ons wegen’, maar ze mogen niet voor God spelen. Niet het eindoordeel uitspreken. 

Want stel je voor dat de robot écht de hamer pakt. Dan luidt dat niet de toekomst van het recht in, maar het failliet ervan.

Dit artikel is geschreven door Evert Hoekstra, advocaat bij CKH Advocaten. Heeft u vragen over de rechtsbescherming van individuen en bedrijven? Neem gerust contact op.