Uiteraard zit museumrel in film over Yayoi Kusama

Door Kor Kegel

De documentaire gaat over de 97-jarige Japanse kunstenares Yayoi Kusama, een icoon uit de kunstgeschiedenis. Haar onderbelichte periode in Nederland wordt in de film uitvoerig gereconstrueerd door de gelauwerde documentairemaker Sherman de Jesus, verbonden aan het Utrechtse productiebedrijf Memphis Features. ‘Kusama in Holland’ vult een hiaat in wat bekend is over haar ontwikkeling. Dat is van belang, omdat de jonge en nog kwetsbare Yayoi Kusama in Nederland de basis legde voor wat haar decennia later tot een mondiaal artistiek fenomeen zou maken.

Dat kwetsbare had te maken met haar verblijf in New York in de jaren ’60. Ze liep er tegen racisme en misogynie (vrouwenhaat) aan. Nederland bood haar een ander podium. Ze vond aansluiting bij de Nederlandse Nul-beweging, waar kunstenaars als Henk Peeters en Jan Schoonhoven haar werk herkenden en waardeerden. De documentaire reconstrueert hoe Henk Peeters in 1965 de drijvende kracht was achter haar deelname aan de tentoonstelling Nul ’65.

Cécile van Eijk zegt namens Memphis Features dat er goed contact is geweest met het Stedelijk Museum Schiedam. Van eind 2023 tot begin 2024 was er een alomvattende tentoonstelling over de Nederlandse jaren van Yayoi Kusama en dat had alles te maken met de rel waarvoor ze op zaterdag 18 november 1967 zorgde door de geheel ontblote kunstenaar Jan Schoonhoven met een verfspuitbus te bespikkelen ten overstaan van de aanwezigen in het museum. Die actie leidde tot veel commotie. Museumdirecteur Hans Paalman kon ontslag op staande voet voorkomen door te verklaren dat hij op dat moment de Commissaris der Koningin, Maarten Vrolijk, uitgeleide deed en niet anders wist dan dat Yayoi een life-painting zou doen met – geklede – balletdansers van Hans van Manen.

Niettemin, in het Central Park van New York en ook op de Brooklyn Bridge had Yayoi happenings gehad met naakte assistenten, die ze met polkadots bespikkelde. Die dots werden haar handelsmerk. Ze hebben ze vorm van de zon en zijn een weg naar de eeuwigheid, zei ze erover. Twee weken vóór Schiedam had ze nog in Delft zo’n life-painting gedaan.

Sherman de Jesus filmde voor zijn documentaire tijdens Yayoi’s expositie in Schiedam en interviewde de curator, Catrien Schreuder (inmiddels werkend in het Centraal Museum van Utrecht). De documentaire omvat archiefbeelden van haar happenings en het bespikkelen van Jan Schoonhoven (die nog wel zijn sokken aangehouden had). De documentaire gaat in première vlak voordat het Stedelijk Museum Amsterdam een overzichtstentoonstelling opent over Yayoi Kusama.

Memphis Features maakte de documentaire in coproductie met AVROTROS en met steun van het CoBO Fonds, Het Cultuurfonds en Fonds 21.